|
 uon skriuwers hawwe my, sa hat it my oanfield, as in ‘ferrieder
fan ’e literatuer’ sjoen om’t ik literatuerwittenskip
studearre haw. Wittenskip
is de fijân fan kreativiteit, wittenskip makket de kreaasje kapot,
sa wurdt der wolris tocht. As jo dat sa wjerfare, akkoart, dan is
dat sa. Mar by my is it oarsom, wittenskip ynspirearret my. Ik kin dêr ferskillende
foarbylden fan jaan.
De taalkundige kategory ‘pidgin’ hat my yn
’e mande mei de ferfrjemdingsteory fan ’e Russyske Formalisten
ynspirearre ta it boekje Toate-los.
Soks is efter yn it boekje te lêzen.
Foar de oplieding Frysk-twaddegraads
moast ik in moduleboek foar literatuer skriuwe en ik woe no einliken
ek ris wat dwaan oan ’e teory fan it toaneel. Dêr is suver
neat oer te finen. Hast alles hat betrekking op de ‘performance’,
de útfiering, mar ik woe witte: hoe sit in tekst yninoar, hokker
mooglikheden hat in skriuwer om syn ferhaal dramatysk stâl te jaan.
Bouke Oldenhof wiisde my doe op Teksten voor toeschouwers fan H. van
den Berg. Doe’t ik op basis fan dat boek myn module skreaun
hie, haw ik as reaksje op dat wittenskiplik gepiel in toaneelstik
skreaun ûnder de titel Try-out. Sûnder dy oantrún út ’e
hoeke fan 'e toaneelwittenskip wei, soe ik noait op dat idee kommen
wêze.
Sinleas
geweld reagearret nèt op it geweld en oare foarfallen
yn ’e maatskippij, mar it boek reagearret op talige uteringen
oer dat geweld en oare foarfallen. Dat is de literêre teory fan
Peter Zima, in man dy’t in skoftsje dosint west hat yn Grins
by perf. J. J. A. Mooij. Neffens Zima reagearret literatuer op teksten
(op diskursen, seit er) dy’t yn ’e maatskippij populêr
binne, it kristlike diskurs, it kommunistyske diskurs of wat ek.
Hy hat dy teory ûnder oaren útwurke oan 'e hân fan l’Etranger fan Camus. Myn boek
is net troch de teory fan Zima ynspirearre, mar dy teory jout my
al in ramt dêr’t ik myn stikken binnen skriuwe kin en en dy
teory generearret stof dy’t ik ferarbeidzje kin. Dat binne
in pear foarbylden.
Dat Minskrotten-Rotminsken yn syn ûntstean tige sterk stipe
is troch Jo Smit syn artikel ‘Modern proaza’, is bekend
genôch.
Wat ik nijsgjirrich fyn,
is mei de wittenskip yn polemyk gean. Ik ha my yndertiid tige ferdjippe
yn ’e teory fan it point of view, of de Erzählsituation, sa’t
de poepen sizze. Doe haw ik yn it ferhaal ‘It túnfeest’ op in plak in point
of view keazen dat neffens my net kin en dat yn striid komt mei
de teory. Ik hie sa graach wollen dat immen dêr ris oer stroffele
wie en sein hie: hee, dit is singelier, dit kloppet net.
In oar gefaltsje. Heel nijsgjirrich is de styl fan de erlebte Rede
of frije yndirekte rede (discours indirect libre). Dy stylsoarte
komt yn ’e wrâldliteratuer oan ’e ein fan ’e 19e
ieu op. By ús dan ek al te hea en te gers, lykas by S. K. Feitsma.
Folle letter ynsidinteel yn Haisma syn Peke Donia. Nei de Twadde
Wrâldoarloch set dy styl him tige troch by de jongere skriuwers.
Net by Willem Abma en Josse de Haan en dat is gjin wûnder, want
dat binne beide skriuwers dy’t har personaazjes net loslitte,
mar strak yn ’e hân hâlde. Want dêr hat dy frije yndirekte
rede mei te krijen, it is de stylsoarte dy’t it mooglik makket
dat de ferteller efter syn skepping ferdwynt en it hele tink-, formulear-
en fertelwurk oan syn personaazje oerlit. De foarm is, neffens de
yn ’e literatuerteory ferneamd wurden sin, ‘Morgen war
Weihnachten’, wêrby’t in foarútwizing (‘Morgen’)
keppele wurdt oan in weromwizing (de doetiid ‘war’).
In âlderwetskere skriuwer soe skreaun ha: de oare deis soe it krysttyd
wêze. By dizze stylsoarte kinne in heel soad dingen oerset wurde
yn ’e doetiid, bygelyks: ien en ien wie no ienris twa. It
hinget fan ’e taal, of fan ’'e rekberens fan ’e
taal, mar fansels ek fan ’e rekberens fan skriuwer en lêzer
har taalfielen ôf, hoefier’t men gean kin. Durk van der Ploeg
is bygelyks ris stroffele oer de sinnen ‘Jezus, dy’t
de dea oerwoun hie’, ‘In minskesin wie in minskelibben’
yn syn resinsje fan De dei is jong fan Ypk fan der Fear
(Trotwaer 1979). Mar Ypk wie net mis,
soks kìn. Yn De skjintme vurt
ferbwólgwódde bin ik mei dy frije yndirekte rede uterst
fier gien, ik tink fan fierder as alle oare Fryske skriuwers, en
dêr hie ’k wolris in oardeel oer heare wollen.
|
