| Photoshop Ferline
wike binne in steal Fryske skriuwers op it pertret kommen. Ik ha der net by west,
want ik wie alris op ’e foto kommen. Ienkear yn it libben is genôch en myn
kop is sa kreas ek net mear as 35 jier lyn.
Salang moat it neffens my wol lyn wêze, alteast sa lang lyn dat de minsken
fan ûnder de fyftich der neat mear fan witte. Sietse de Vries skreau yn de LC
dat it idee om sa’n groepsfoto te meitsjen oernommen wie fan de Bezige Bij.
Kin bêst wier wêze ek noch, Fryslân wurdt befolke fan minsken dy’t fan it
ferline neat ôfwitte. Mar der is dus earder sa’n foto makke, sykje marris
yn Tresoar yn âlde doazen en kisten.
Wat
my eigentlik in bytsje kjel makke, wie Kalma syn opmerking dat er mei photoshop
de foto wol bewurkje koe, ferkearde koppen der by wei knippe, oare koppen mei
de eagen ticht ferfange troch koppen mei de eagen iepen.
Fansels wie dit âld nijs, men wist dit wol, ik ha sels ek wol oan it pielen
west mei photosphop. Mar wat is sa’n foto dan noch wurch?
Net dizze foto fan Fryske skriuwers, dy is fansels goud wurch, mar dy foto’s
dy’t sjoernalisten meitsje en dy’t soms de wrâld oergeane as treffende
opnames fan grut en lyts leed. Wat hat it foar doel om in priis út te rikken foar
de bêste foto yn de kategory ‘oarlochsferslachjouwing’ bygelyks? Wa
kin garandearje dat dy foto in wiere werjefte fan de werklikheid is? Nimmen ommers
– mei photoshop kin men alles manipulearje.
De grutste oppeteurs “De
generaasje fan Willem Abma – al jildt dat miskien foar sokken as Trinus
Riemersma en Josse de Haan mear as foar himsels – hat him eartiids folle
hurder tsjin de festige skriuwers fan dat momint ôfset as de generaasje fan Hilarides
en Bruinja no.” Sietse de Vries yn de LC fan 5 novimber, by gelegenheid
fan de presintaasje fan Droom in blauwe
regenjas. Oja?
Ik helje om de aardichheid in stikje oan út Trotwaer 1973: “Op de dag van
de vergadering blijkt een brief binnengekomen van Leo Popma, waarin hij verklaart
de oude lijn van Trotwaer, die voor een deel werd bepaald door persoonlijke geschillen,
niet voortgezet te willen zien” (Trotwaer 1973, 377). De oantekening is
twa jier âld en hy is ôfkomstich út ’e notulen fan 03.05.71.
Popma, sa docht bliken, is min te sprekken oer Daniël Daan syn stikken
yn it twadde supplemint (oktober 1970). Daen hie in stik skreaun ûnder de prachtige
titel ‘De lekkken en brekken fan de kultus fan it elkoar yn ’e hichte
stekken’.
Ik bewear op grûn
hjirfan nèt dat Abma de grutste oppeteur wie, mar àl, dat de saken doe oars leinen
as it efterôf liket. Konkreet: De Haan en Riemersma komme op it stuit mei har
útjouwerij yn it nijs, dat dy sille tritich jier lyn ek wol yn ’e foarste
rigen stien ha. Fan Steven de Jong en Bauke de Jong heart men net folle, dat dy
sille tritich jier lyn ek net sokke wichtige figueren west hawwe. Dat is de fertekening
fan it ferline troch de bril fan it no. Der
wienen ferskillende persoanen dy’t har fersetten en it ferset gou persoanen,
ynstânsjes en opfettingen. Fansels kin men dat net allegear perfekt skiede, mar
ûnderskiede wol.
Geart van der Zwaag
en Josse de Haan hawwe har pylken it meast rjochte op de ynstituten lykas de Kultuerried,
de Fryske Akademy en it FLMD. Bauke de Jong en Lolle Nauta fersetten har fûl tsjin
de opfettingen fan Eeltsje Folkertsma en Jan Piebenga. Dy striidskriuwerij gyng
oant yn De Nieuwe Linie troch. Ik haw my ek ferset tsjin opfettingen, mar
myn oanfallen wienen persoanliker, bygelyks dy op Freark Dam. Wat dat oangiet
koe ik net op tsjin Gerben Abma, dy hat Freark Dam ôfmakke. De meast suver literêre
agitator wie grif Steven de Jong, ien fan ’e lêste redakteuren fan Quatrebras.
Wat wienen no de slimste ‘fersetters’?
Dat hinget ôf fan wat men sels it wichtichste fynt. Destiids hie ik de yndruk
dat it oantaasten fan de symboalen fan de Fryske beweging, Folkertsma en Piebenga,
as it alderslimste fergryp fan ‘de jongerein’ wurdearre waard en yn
dat gefal soenen Bauke de Jong en Lolle Nauta de grutste smjunten wêze. Wol men
it oanfallen fan de bolwurken fan macht, de ynstituten, as it wichtichste sjen,
dan binne Van der Zwaag en De Haan de grutste brekkers. Destiids
binne dy ûnderskiedingen sa net makke. Wat langer wat mear kamen ‘âlderein’
en ‘jongerein’ foarinoaroer te stean en ferdwûnen de nuânses. It konflikt
leit no safier efter ús dat it mooglik wêze moatte soe dat in jongerenien dizze
perioade ris kritysk-hifkjend yn kaart brocht. Mar earlik sein, ik ferwachtsje
net dat ien him dêr ta sette sil. Mar wat roppe en mar wat beweare is makliker.
Kwam daar eens om in Kosovo Direkte rede: Hy sei: ‘Ik kom moarn.’
Yndirekte rede: Hy sei, dat er moarn
kaam.
Frije yndirekte rede: Hy kaam
moarn.
Fjirtich jier lyn hawwe de
letterkundigen har de kop deroer brutsen hoe’t soks no te rimen wie yn dy
lêste rigel. ‘moarn’ wiist nei de takomst, mar ‘kaam’
ferwiist nei it ferline. De oplossing fan it probleem is: net de ferteller is
hjir it sintrum fan de fertelling, mar de persoan sels. De persoan libbet yn it
no, de foarbye dei is foar him ‘juster’ en de kommende dei is foar
him ‘moarn’. De auktoriele ferteller libbet yn in difuze tiid, net
fêstpript op in aktuele, bepaalde dei. Foar him is de foarbye dei yndied ‘de
foarbye dei’ of ‘de foarige dei’ en foar him is de kommende
dei ‘de oare deis’. It midpunt fan it ferhaal is it aktuele no fan
de persoan. It tempus is lykwols de doetiid, lykas yn fierwei it measte proaza.
Sa moatte in heel soad notiden (fan de persoan syn tinken) yn de doetiid fan it
fertelde ferhaal omset wurde. Yn it begjin hawwe de skriuwers en lêzers wol muoite
hân mei ‘ivige wierheden’, lykas: de sinne komt yn it easten op, twa
kear twa is fjouwer. Omsette yn de frije yndirekte rede joech swierrichheden:
‘‘Der wie neat oan te feroarjen, twa kear twa wie no ienris fjouwer.’’
(Wie no ienris fjouwer? It is dochs noch altyd fjouwer?) Stadichoan hat de frije
yndirekte rede him útwreide oer de ‘ivige wierheden’. In oare swierrichheid
wie – en is – it omsetten fan de tiidwurdsfoarmen dy’t normaliter
helendal gjin doetiidsfoarmen hat, ik doel op de hitende foarm (of ymperatyf).
Direkte rede: Hy sei: ‘Sytske, yt dyn bôle op!’ Yndirekte rede: Hy
sei dat Sytske har bôle opite moast. Frije yndirekte rede: Sytske moast har bôle
opite. In sin yn de frij yndirekte rede as ‘Sytske, iet har bôle op!’
kin net. Of op dit stuit teminsten noch net. Dit is kwa foarm en funksje in echte
hitende foarm en dy kin net oerset wurde nei de doetiid. Dat kin mei oare nei
de foarm, mar net neffens de funksje hitende foarmen wòl. Ik doel op hitende foarm
dy’t in mooglikheid of in winsk ynhâlde. Bygelyks: Kom mar op, as jim doarre.
Dat kin fertaald wurde nei de frije yndirekte rede as: Kaam mar op, as se doarsten.
Of kin dat net? Ik ha yn myn De skjintme vurt ferbwólgwódde eksperimintearre
mei ditsoarte sinnen yn de frije yndirekte rede. Ik tink dat ik dêryn fierder
gien bin as hokker Fryske skriuwer ek. Spitigernôch, der hat noait in mins wat
fan sein. Fryske boekbesprekkers sjogge nei de moraal en it boadskip en de mooglikheden
ta idintifikaasje en de oerienstimming mei de realiteit. Mar nei de technyk fan
it literêr wurk sjogge se komselden of nea. Dat kin it, sa’n sin as ‘Kaam
mar op, as se doarsten’? Neffens my kin it, mar ja, it is wat raar om te
oardelen oer eigen wurk.
Yn alle
diskusjes oer de frije yndirekte rede is sein, dat dy allinnich foarkomme kin
yn literêr wurk. Yn de fiktive wrâld fan it ferhaal is sa'n taalakrobatyk mooglik,
mar net yn de wrâld fan it saaklike, net-fiktive proaza. En sjoch, yn de Ljouwerter
Krante fan 2 april lês ik dizze sin: ‘‘Kwam daar eens om in Kosovo.’’
Ik sil wat rûmer sitearje: ... Zelfs de Radicale Partij, de Servische pendant
van het Franse Nationaal Front, veroordeelde de brandstichtingen. Kwam daar eens
om in Kosovo. Albanese politieagenten staken geen vinger uit voor de belaagde
Serviërs.... Der is gjin mis op, dizze sjoernalist, Cees van Zweeden, fertaalt
de útnoeging (mei ymperatyffoarm) ‘Kom daar eens om’ yn de doetiid.
It is foar it earst dat ik de frije yndirekte rede bûten de literatuer waarnim
en ik soe de LC-redaksje oanriede om menhear Van Zweeden in oarkonde oan te bieden:
hy is in taalfernijer. Mar mei it? Fan my wol. It hat my nammers noait dúdlik
west wêrom't de frije yndirekte rede beheind bliuwe moast ta de literatuer. Ymperativen yn de doetiid Fan
Henk Wolf (Fryske Akademy-meiwurker) krige ik nei oanlieding fan it boppesteande
stik in kopy fan in artikel fan him dat yn Taal & Tongval stien hat (jrg. 5, nr. 2 (2003), s. 168-187).
Wolf neamt foarbylden fan de ymperatyf yn de doetiid yn it Nederlânsk en it Frysk.
Wolf jout trije betingsten oan foar sa’n
doetiidsymperatyf. Ik sitearje:
1. Hij moet ingebed zijn in een verhalende
context. In die context wordt uit het heden van de spreker gerefereerd aan een
specifiek tijdstip of een tijdspanne in het verleden.
2. Op dat referentiemoment
in het verleden heeft de verledentijdimperatief een adhortatieve betekenis –
verwijst dus naar een advies, waarschuwing of aanmoediging – die een logische
of universele geldigheid heeft.
3. De geldigheid was, volgens de spreker,
op het referentiemoment specifiek van toepassing op de spreker zelf of op een
andere persoon die een rol in het vertelde verhaal speel. Het equivalent met een
reguliere imperatief hat op het referentiemoment in de directe rede kunnen worden
uitgesproken.
Mei Wolf syn konstatearringen
bin ik it iens. Punt 3 liket my in iepen doar, mar miskien sjoch ik it belang
dêrfan oer de kop. Punt 2 is wichtich. Yn de roman De skjintme vurt ferbwólgwódde haw ik tige eksperimintearre mei
it oersetten fan notiidssinnen, dy’t har dêr net sa goed ta liene, nei de
doetiidssinnen. Foarst de ‘ivige wierheden’: hout driuwt op wetter,
twa kear twa is fjouwer, twad de ymperativen. Ik bin doe tsjin de restriksje oanrûn
dy’t Wolf yn punt 2 neamt: echte ymperativen litte har net oersette nei
de doetiid. ‘Meitsje dyn board leech en seur net sa!’ kin net oerset
wurde nei: *Makke har/syn board leech en seurde net sa. Yn sa’n gefal omskriuwt
de literêre skriuwer: Se/Hy moast har/syn board leech meitsje en net sa seure.
Wat men oersette kin nei de doetiid binne ymperativen dy’t nei de foarm
in ymperatyf binne, mar ynhâldlik in appel, in útdaging, in oantrún úitdrukke.
Ik tink dus dat men net skriuwe kin: *Skiet no einliken ris, kloat fan in hûn!
Mar wol: Skiet omheech.
Punt 1 is
liket my ta fan krusiaal belang. It moat gean om in ferheljende kontekst, oars
kin sa’n oersetting net. Ik tink dan oan fiksjonele teksten, Wolf ek? It
wurdt spitigernôch net dúdlik út hokker boarnen Wolf syn foarbylden stamme, út
de fiksje of út de non-fiksje. En dat ûnderskied liket my wol wichtich ta. De
doetiidsymperatyf is al jierren bekend út de fiksje, it foarbyld dat ik út ’e
Ljouwerter krante fan 2 april 2004 opfiske wie it earste bûten de fiksje en dêrom
fûn ik dat ynteressant.
It normale
tempus foar sjoernalistyk en wittenskip is de notiid, de doetiid is it tempus
fan it ferheljen. (Dat haw ik leard út it boek fan Harald Weinrich, Tempus, besprochene und erzählte Welt.) As in sjoernalist of in
wittenskipper foar de doetiid kiest om syn meidielingen te dwaan, dan begjint
er te ‘narrativisearjen’ en miskien ûngemurken ek te fiksjonalisearjen.
Of alteast, as er syn meidielingen yn in narratyf kader set, dan kin er gebrûk
meitsje fan fiksjonele techniken.
Ik
hâld út: de doetiidsymperatyf is in stilistysk ferskynsel dat syn plak hat binnen
de frije yndirekte rede (erlebte Rede) en dêrom in fiksjoneel ferskynsel. As de
doetiidsymperatyf bûten de literatuer opdûkt yn sjoernalistyk of wittenskip, dan
is dy sjoernalistyk of dy wittenskip op dat plak net suver non-fiksjoneel mear.
No Wolf wer. Oja, en lit jo ljocht
dan ek ris skine oer dy wrâldferneamde sin út ’e diskusje oer de frije yndirekte
rede: Morgen war Weihnachten. Eigentlik: ik daagje Wolf út om te kommen ta in
stilistyske grammatika dêr’t Hellinga in heale ieu lyn ek mei pield hat
- folle nijsgjirriger as dy Chomskiaanske droechneukerij. Yndied: fiksje Henk Wolf mailt as antwurd op boppesteand stik: ‘‘Ik bin
it folslein mei Trinus iens: de doetiidsymperatyf is in typysk narratyf ferskynsel,
en it hat wat fan fertroulikheid tusken sprekker en oansprutsene, wat ynformeels.
As er yn in sjoernalistike tekst of sok ding opdûkt, krijt dy grif allinnich dêrtroch
al in minder saaklik, of mear proaza-achtich karakter. Wat de iepen doar by punt
3 oangiet: einliks lizze alle trije punten frijwat yn ’e reden, mar doch
wurdt de doetiidsymperatyf gauris oer de kop sjoen. De relevânsje fan punt 3 is
dat je de echte doetiidsymperatyf ûntmaskerje kinne troch him yn de notiid te
setten. Jout soks in brûkbere, ‘reguliere’ ymperatyf yn de direkte
rede, dan kinne je him fuort yn ’e boeiens slaan en fier him ôf nei it hokje
foar echte doetiidsymperativen. Wol it net, dan ha je grif te krijen mei ien fan
de oare konstruksjes dy't ik neam en dy’t in soartgelikens jaske oan ha,
mar fan gâns oare aaien útbret binne.’’
Dat Wolf it each hie op fiksje, hie ik witte kinnen as ik better lêzen
hie. Hy skriuwt op s. 169 fan syn stik yn Taal & Tongval: ‘‘In
de Friese fictieliteratuur komen echter af en toe imperatieven in de verleden
tijd voor.’’ Nijsgjirrich is dat Wolf guon kollega’s fan him frege hat om
in oardiel oer in sin mei in doetiidsymperatyf deryn. Dat wiist derop dat it net
by foarried fêst stiet oft sa’n sin grammatikaal korrekt of ynkorrekt is,
mar dat soks ôfhinget fan it subjektive taalgefoel. En dat taalgefoel kin fansels
feroarje. Hjirboppe haw ik skreaun dat in sin as *Skiet no einliken ris, kloat
fan in hûn! neffens my net korrekt is. Miskien is er dat oer fyftich jier wol.
Noch in oare opmerking. As it my goed
by stiet, hat Lubomír Doležel (Narrative
Modes in Czech Literature, Toronto 1973) beweard dat it yn Tsjechysk narratyf
proaza net maklik, of ûnmooglik is om ‘ivige wierheden’ (twa pûn is
in kilo, hout driuwt op wetter) oer te setten yn de doetiid yn de frije yndirekte
rede. As dat wier is, soenen der dus ferskillen wêze tusken talen wat oanbelanget
de fertaalberheid nei de frije yndirekte rede ta. Mar ik kin Doležel syn
boek op dit stuit net werom fine yn myn boekekast.
Wat ik al weromfûn ha is myn boekje Type en talees (1979). Op s. 100 dêrfan
skriuw ik: ‘‘Ut is mij opfôlen dot yn ut friesk – mar ut ferskiinsel
sil net ta dy taal behaind vêze – hytende fwarrems mai óptatyffunksje vól
yn RD oerset vurre kenne, yn tsjinstelling ta hytende fwarrems mai ymperatyffunksje,
fergelykje: ‘‘Liet se mar kómme!’’; ‘‘Kwaam
mar óp os se dwasten!’’’’ (RD = represented discourse
= frije yndirekte rede). Ik hie it ferskynsel fan de doetiidsymperatyf dus doe
al synjalearre. Werom nei âlde tiden? Mei
de besprekkers fan myn filmsenario Healwize oanslaggen haw ik it net bjusterbaarlik
goed troffen. De besprekkers Veenbaas en Hoekstra - oare resinsjes haw ik net
ûnder eagen hân - kapittelje my om myn opfettingen oer de fertelsitewaasje (point
of view), wylst se dúdlikerwize yn ’e fierste fierte net witte wêr’t
se it oer ha en se kapittelje my om’t ik - leaver: de implied author - net
dúdlik posysje kiest yn it fjild fan goed en kwea.
Ik haw beweard dat de film - likemin as it toaniel - in ferteller hat en
dat sadwaande de film in ynformaasjestream minder hat as de roman mei in alwittend,
personaal of ik-point of view. Veenbaas is tsjin myn bewearing mei de hele hûd
útfallen. Hoekstra neamt myn bewearing ‘nayf’: ‘‘Ja, mar
in film hat ek dialooch, stereotipen, plot: en dêr kin men like goed mei manipuleare
en jins wrâldbyld yn útdrage as yn in roman’’ (Hjir, juny 2004, 35).
Dat is wier, mar it is net yn striid
mei wat ik beweard haw. Wis kinne der yn in film mieningen en gefoelens ta'n útdrukking
bringe, mar net fia in ferteller, se kinne net ferteld wurde, se moatte
suggerearre wurde.
It giet
my om in technysk ferskil, net om in wearde-oardiel en dat soe dochs dúdlik wêze
kinne? Ik ha my al myn libben ynteressearre foar de technyk fan literatuer, oer
de fertelsitewaasje haw ik sels in boekje skreaun. Myn ynteressen falle miskien
net lyk mei de ynteressen fan Veenbaas en Hoekstra, mar dat betsjut net dat ik
gek bin.
Ik sil in ienfâldich foarbyld
jaan, in sin yn fiif farjaasjes, sa't dy yn in roman foarkomme kinne soe:
1. Hy sette it karke stil en klaude in pakje margarine fan ’e stelling.
Nee, blinder, patatfet moast er hawwe! Hy lei it pakje wer te plak en skode
fierder mei it karke.
2. Hy sette it karke stil en klaude in pakje margarine
fan ’e stelling. Wat wie dat dochs in healwize film, Last tango in Paris.
Hy lei it pakje wer te plak en skode fierder mei it karke.
3. Hy sette it
karke stil en klaude in pakje margarine fan ’e stelling. Boerebûter wie
fansels folle lekkerder. Hy lei it pakje wer te plak en skode fierder mei
it karke.
4. Hy sette it karke stil en klaude in pakje margarine fan ’e
stelling. Foar kampearen wie sa’n plestik kúpke handiger. Hy lei
it pakje wer te plak en skode fierder mei it karke.
5. Hy sette it karke stil
en klaude in pakje margarine fan ’e stelling. As it him goed foarstie,
dan leinen der noch twa pakjes yn ’e kelder. Hy lei it pakje wer te
plak en skode fierder mei it karke.
Ik
wol graach fan de hearen Veenbaas en Hoekstra witte hoe’t se dizze fiif
kursive sinnen fia it medium film tinke te kommunisearjen, sa, dat it dúdlik is
dat it om fariant 2 giet, en net om 1, 3, 4 en 5, of dat it om fariant 4 giet,
en al dy oaren útsletten binne. Lit no ris even sjen dat jim mear binne as roppende
en bearende minkukels. Veenbaas
hat as ferwyt tsjin myn senario ynbrocht dat der gjin haadfiguer is dêr’t
de lêzer him mei idintifisearje kin. Syn langstme nei in idintifikaasjefiguer
sil fuortkomme út syn oerwurdearring fan de psychologyske roman. Of hinget dit
ferlet dochs ek gear mei syn opfetting fan de literatuer as opfiedkundich medium?
Hoekstra
is dúdliker, ek barbaarsker: ‘‘It senario hinget yn in moreel fakuüm.
Wêr stiet Riemersma?
In bytsje oan ’e kant fan de terroristen? Dat mei! (Respekt foar de frijheid
fan mieningsutering.) Mar wês dan dúdliker’’ (Hjir, juny 2004, 34).
En wat is der mis mei dat in literêr wurk yn in moreel fakuüm hinget? En wêrom
moat de skriuwer (leaver: de implied author) earne ‘stean’? De skriuwer,
yn myn fyzje, bringt dingen op it aljemint, beljochtet saken út (in) beskate hoeke(n)
wei, hy set dingen yn ’e kiif. Syn doel is om it de lêzers mooglik te meitsjen
om har (foar)oardielen even te ferjitten en mei nije eagen nei in saak te sjen.
It is yn myn fyzje net de taak fan de
skriuwer om de lêzers te learen wat goed en kwea is, har oan te trunen it goede
te dwaan en it kweade nei te litten. Der binne skriuwers dy't dêr oars oer tinke,
bygelyks skriuwers fan jongesboeken en KFFB-skriuwers, mar ik rekkenje my net
ta ien fan dy groepen.
Fjirtich jier
lyn ha wy al striid levere tsjin in moralistyske literatuerkrityk, ús heftich
ferset tsjin de KFFB-fyzje en besibbe froedboargerlike literatueropfettingen.
Ik tocht dat wy dy striid wûn hienen, mar no stiet der godferdomme in nije moraalridder
op. Is in skriuwer dan nearne feilich foar de Balkenende-kultuer? Hoekstra, asjeblyft,
preekje dyn noarmen en wearden yn ’e sliepkeamer, mar net yn in literêr
tydskrift. |
|
Is goed lêzen no sa slim?
Jabik Veenbaas is net optein oer myn lêste roman, De nije Sineeske muorre.
Dat hoecht fansels ek net. Ik haw it boek mei grutte nocht skreaun en Reinder
van der Leest hat it mei grutte nocht lêzen. Klear dus. ‘Ien skriuwer en
ien lêzer, en de Fryske literatuer libbet as in hart,’ haw ik jierren lyn
yn in kollum skreaun.
‘‘Sa
sprekt de pessimist dy’t it net wêze wol,’’ seit Abe de Vries
yn syn besprek fan myn kollums (Farsk) fan dy opmerking. Wêrom’t dat no
wer pessimistysk is, begryp ik helendal neat fan. De opmerking is rjochte tsjin
de pessimisten dy’t kleie oer it lytse tal skriuwers en lêzers en de earmoedichheid
fan de Fryske literatuer. Myn opmerking tsjûget fan anty-pessimisme tinkt my.
Mar goed, ik ferwachtsje dat bûten Van
der Leest noch wol in hûndert minsken dit boek mei niget lêze sille en dan haw
ik it dus net om ’e nocht skreaun. Veenbaas heart net by dy hûndert. Dat
hoecht ek net. Oer Veenbaas syn wurdearring fan myn roman sis ik niks. Dit is
in hele normale resinsje.
Wêr’t ik al beswier tsjin ha, is Veenbaas syn opmerking: ‘‘Harren
hâlding wurdt bytiden iepentlik assosearre mei dy fan it Hitler-rezjym foar de
Joaden oer.’’ ‘Harren’ slacht op de stêf fan de AGO (de
Alderôfgryslikst Geheime Operaasjes), besteande út brigade-generaal Arma Geddon,
kolonel Lou Loene en sersjant earste klas Ab Solút (dy’t feitlik de rang
fan luitenant-kolonel hat).
Tsjin
dy opmerking haw ik beswier, hy is nammentlik net wier.
Dit is in auktoriale roman en dêryn komme, lykas wenst is by dat type,
ferteller en personaazjes oan it wurd. Der binne ek noch mingteksten en dy meitsje
de boel dreech.
De ferteller komt
as sadanich en los fan de personaazjes twaris oan it wurd. It foarst tekstpart
is te finen op de siden 12-16. It meast relevante stik hjirfan is de tirade oer
de ‘blinens’ fan de Israëlianen dy’t net sjen kinne/wolle dat
der yn har steat in pear fundamintele saken mis binne, foarst dat om dy steat
stiftsje te kinnen hûnderttûzenen Palestinianen ferdreaun binne en twad dat der
grutte sosjale ferskillen ûntstien binne. De ferteller giet op ’e literêre
toer, hy makket sels in hendyadys (‘mei plysje en macht’), teken dat
de saak him heech sit.
It twadde
gruttere tekstpart dêr't de ferteller oan it wurd komt. stiet op de siden 57-58.
De ferteller makket him hjir tige nidich oer it feit dat de Israëlianen de skiedsmuorre
op Palestiniaanske grûn sette: it is klearebarre lantsjepik. De ferteller neamt
it letterlik ‘‘in goare rotstreek’’. Syn betooch wurdt
frij prinsipjeel, ik sitearje: ‘‘De tiid - mar benammen de geast -
fan ’e pioniers is lang foarby. Lân meitsje fan ûnlân, de woastyn ta bloei
bring, wyngerds oanlizze dêr’t roatsige leechte wie, dàt wie kearelswurk.
Dat is oer. As de Israëlianen no grûn ha wolle, dan pikke se de fruchtbre bougrûnen
fan ’e Palestinianen yn. De pionierstiid is begroeven en fergetten. It prinsipe
fan solidariteit en soasjalisme, allegear gelyk en elk lyk en rjocht, hat plak
makke foar in rjochtse klassemaatskippij, mei ûnderoan de Arabierianen mei in
Israëliaansk paspoart en op 'e tuskentrieme de rassuvere Israëlianen út ’e
eardere eastbloklannen. Fredige koëksistinsje mei de oarspronklike bewenners fan
it lân dêr’t ynearsten nei stribbe waard hat plak makke foar iepentlike
spekulaasjes oer in Endlösung.’’ (57) In eintsje fierderop komt de
ferteller werom op dy muorre en hy seit: ‘‘Net de Palestinianen sitte
yn it getto, mar de Israëlianen hawwe har eigen getto boud. Fyftich jier nei’t
har foarâlden yn ’e getto’s omkommen binne wurkje se oan har eigen
isolemint en ûndergong.’’ (58)
Oft men it mei de analize fan de ferteller iens wêze wol of net, men kin
it der wol oer iens wêze tinkt my dat dizze man oprjocht is: hy hat respekt foar
wat de pioniers bewurke hawwe en it deart him oan dat it mei de steat Israëlië
op ’e harsens ferkeard gien is en noch hieltyd giet. Yn dy kontekst falt
it wurd ‘Endlösung’.
Dat
wurd brûkt de ferteller hjir grif net tafallich, dit is net in sloadrich stikje,
mar in fûleinige en emoasjonele tirade. Hy smyt dat wurd derút om’t er teloarsteld
en lilk is. Hy ferliket yndied it Israëliaanske belied tsjinoer de Palestinianen
mei dat fan Nazy-Dútslân mei tsjinoer de Joaden.
Mar it giet hjir net om in fergeliking op koele, wittenskiplike grûnen,
mar om in fergeliking op grûn fan heftige emoasjes.
Ik tink dat in goed kritikus soks meiweage litte moat: wa seit wat, tsjin
wa, op hokker stuit, yn hokker omstannichheden?
Yn alle gefallen, dizze fergeliking fan de ferteller tusken Nazy-Dútslân
en it moderne Israëlië kin de stêf fan de AGO (sjucht boppe) net yn ’e skuon
skood wurde.
Dat kinne de oare opmerking
oer it konflikt Israëlië-Palestinia likemin. De iennige persoan fan de AGO dy’t
ekstreme ideeën hat oer de oplossing fan dat konflikt is sersjant Solút. Mar dat
wurdt dan ek mei safolle wurden sein: ‘‘Solút sil it op ’en
doer wol bringe ta luitenant-generaal. Heger net, want syn politike tinkbylden
binne te rjochtlinich en te ekstreem en hy utert dy ideeën sûnder de minste tebekhâldendheid.
De Palestinianen moatte oan ’e lêste ta útroege wurde. Sa, koart en klear.
Sa tinke fansels in heel soad Israëlianen deroer, mar dy sizze dat wat behindiger,
grif as se in hege post yn it regear of yn it leger hawwe. Solút net, as dy frege
wurdt om syn miening oer it Palestiniaanske fraachstik, dan seit er dy miening.
Hy is ree om mei ynset fan al syn krêften en fermogens oan dy definitive oplossing
mei te helpen.’’ (23).
De
earste twa sinnen binne fan ’e ferteller. Yn sin trije komt de miening fan
Solút te praat. De fjirde sin, ‘‘Sa tinke fansels...’’
is wer fan de ferteller. De rest is beskriuwing troch de ferteller fan Solút.
De lêste sin fetsje ik op as in mingtekst: it is de ferteller dy’t fertelt,
mar it giet om Solút syn ideeën. Sa’t Mieke Bal sizze soe: Solút is hjir
de fokalisator.
It docht yn it boek
bliken dat dy ekstreme uteringen allegear fan Solút binne. Ik rin se bylâns: ‘‘It
plan om in ôfdieling kamikaze-piloaten op te rjochtsjen is troch de Knesset in
streep troch helle. ‘Wy binne gjin nazi’s of faksisten!’ Dat
hoecht men ek net te wêzen, mar har metoaden wienen faak wol effektyf en har aksjes
hienen in heech rendemint. Mei twa fleanmasines folstoppe mei eksplosiven en twa
kamikazepiloaten brochten de Jappen in Amerikaanske carrier mei fiifentachtich
fleanmasines en trettjinhûndert man personeel ta sinken. Hoefolle manskippen hie
soks op in konvinsjonele manier koste?’’ (81) Dat binne tinzen fan
Solút. In eintsje fierder yn dizze selde gearsit fan de AGO: ‘‘Dy
âlde kloatsekken! Hy hat dy grap fan it eliminearjen fan Hamaslieders op ’t
lêst net betocht, dat hat de Knesset dien, dy stomme politikelingen en Geddon
hat him dat troch de strôt triuwe litten. As hy hjir skielk baas is, dan is it
út en oer mei sokke aksjes dy’t nei bûten ta de skyn fan legitimens hawwe.
Hy sil it grut oanpakke. Ovulaasjeremmers yn it drinkwetter fan ’e Palestinianen,
dan binne se oer fyftich jier fan it probleem ôf.’’ (83) Op ’e
nij de tinzen fan Solút.
Binne de
ideeën fan Solút represintatyf foar de miening fan de ‘skriuwer fan it boek’,
de implied author, sa’t Wayne Booth dy ynstânsje neamde? Oarssein, wer yn Booth syn wurden, is Solút in reliable narrator? Ut
de beskriuwing fan de tinzen fan Solút syn freondin (98-99) krijt men de yndruk
fan in egosintrysk man dy’t syn freondin allinnich noadich hat foar seks
en foar it skjinhâlden fan syn hûs en klean. De ferteller liket net wiis mei
him te wêzen.
Mar wichtiger is wat
oare persoanen fan Solút tinke. Kolonel Loene tinkt twaris oer Solút nei. ‘‘Kolonel
Loene skodhollet yn himsels. Watfoar moardmasine hawwe se yn ’e wrâld skopt?
En kinne se dy ûnder kontrôle hâlde? Solút toant gjin emoasjes, hy sit koel en
kâld nei it skerm te sjen en bestudearret sa’t it liket Kroandea. Eigentlik
lykje se opinoar, tinkt Loene, Solút is krekt sa'n kâlde killer. Wy hawwe ek deamakke,
mar wy dienen it út ús politike oertsjûging wei, wy hienen idealen. Sokke jonge
ofsieren as Solút hawwe gjin idealen, Israëlië seit har neat, it ideaal fan in
feilich hûs foar de Israëlianen seit har neat. Se wolle allinnich mar deameitsje,
safolle mooglik.’’ (44).
De
twadde kear dat Loene oer Solút neitinkt is yn ’e gearsit fan 'e stêf fan
’e AGO. ‘‘‘Antysemitisten!’ seit Solút./ No knikt
de kolonel net, hy sjucht wat sunich en seit: ‘Wolsto ús eigen folksgenoaten,
net allinnich de fredeshealwizelingen, mar ek de krityske tinkers by de krante
en oan ’e universiteit as antysemitisten beneame?’/ ‘Ja,’
seit Solút. Koart en klear./ Kolonel Loene stelt net de fraach dy't konsekwinterwize
folgje moast: Soesto dy minsken dy’t krityk hawwe op ús oanpak fan it probleem
fan ’e Palestinianen ek allegear eliminearje wolle? Want hy wit it andert
fan Solút, dat is al wer in klear en dúdlik ‘Ja.’ Solút is ree om
oan syn ideaal fan in Grut Israëlië alle Palestinianen en trijefearn fan 'e Israëlianen
op te offerjen.’’ (82-83)
Dan
springt de ferteller oer nei de tinzen fan generaal Geddon: ‘‘Geddon
wit dat ek, teminsten hy hat der in fermoeden fan. Mar dat fermoeden triuwt er
fier fuort. Hy wol it net witte. Mei in jier of twa stapt er op en Lou Loene ek,
safolle is wol dúdlik. Dan wurdt Solút it haad fan de AGO. Hy wol dan leafst fier
fuort sitte, earne yn in âldereinhûs yn ’e Negevwoastyn, dêr’t gjin
radio, tillefyzje en tillefoan is.’’ (83)
Syn beide sjefs tinke ûngeunstich oer Solút en se distansiearje har yn
har tinzen fan de ekstreme opfettingen fan Solút. Dêr kinne wy út beslute dat
Solút in unreliable narrator is. Syn opfettingen wurde fersmiten troch de implied
author.
Dan
kom ik nochris werom op it knoffelige sizzen fan Veenbaas: ‘‘Harren
hâlding wurdt bytiden iepentlik assosearre mei dy fan it Hitler-rezjym foar de
Joaden oer.’’ Dat is ûnsin. Der is yn it dwaan en litten en tinken
fan Arma Geddon en Lou Loene neat dat wiist op sympatyen mei de nazy-ideology.
Geddon en Loene bestride de Hamas en har definysje fan Hamasleden is frij rûm
- mar dat is yn de hele Israëliaanske polityk sa. Se draaie de hân der ek net
foar om om in fredesaktivist dea te meitsjen, mar dat is ek net bûtenwênstich.
De iennige dy’t der útrint, is
Solút. Mar wurdt syn dwaan en litten ‘assosiearre mei it Hitler-rezjym’?
Assosiearre mei? Unsin, Solút wurdt tekene as in rassist en in folkemoardner yn
hope, in man dy’t bewûndering hat foar de Japanske kamikaze-polityk, in
man dy’t foar de Palestianen in definitive oplossing yn it sin hat - en
yn syn skriklike arrogânsje miskien net iens troch hat dat er ticht by de nazys
stiet.
Ek sûnder Wayne Booth en Mieke
Bal moat in lêzer dit dochs wol ûntdekke kinne? Of is goed lêzen wier sa slim?
|
|
In ferhaaltsjehifker - gjin kritikus Ik
haw Josse de Haan syn roman Feuilles mortes de earste kear lêzen as tekstopmakker,
mei alle omtinken foar de ôfbrekkingen en de huorrejongen. De ynhâld haw ik en
passant meinommen. Sa, oerflakkich lêzend, foel it my net op dat it ferhaal ferteld
wurdt út trije ferskillende posysjes wei, hoewol't ik wol wist dat Josse it boek
sa opsette woe. It foel my earst op by rêstich en meisin lêzen.
Dat ik kin my Jabik Veenbaas syn 'lêsmanier' fan dizze roman (sjuch LC,
1 okt. 2004) bêst foarstelle: ''Want dy 'manlju' lykje safolle op elkoar dat we
harren hielendal net ûndergeane as ferskillende personaazjes.'' De sin is wier,
of kin wier wêze, te witten as de lêzer hastich en oerflakkich lêst.
Mar yn de neifolgjende sin draait Veenbaas de boel om, it is no net mear
'wy' (de lêzers) dy't it ferhaal sa ûndergeane, it is de ferteller dy't
it ferhaal sa foar ús opbout: ''It tsjindiel is wier: der wurdt stadichoan
in in frij gearhingjend byld foar ús opboud fan ien manljusfiguer dy't lijt ûnder
it ferlies fan syn mem en fan syn âlde leafde.'' Dat is ûnsin, der wurdt troch
de ferteller in byld opboud fan trije ferskillende figueren, mar de lêzer Jabik
Veenbaas makket dêr yn syn resepsje ien fan. Dy iene persoan is in kreaasje fan
Veenbaas.
Yn de sin dy't dêr wer
op folget makket Veenbaas de omkearing kompleet: ''De Haan hie dat gûcheljen mei
dy idee fan ferskillende ikken dan ek net nedich hân foar syn roman; it docht
oan as in forsearre fynst.''
Dat,
liket my ta, is lêzersdiktatuer: wat dy skriuwer allegearre byinoar skreaun hat
kin my neat skele, ìk lês it boek sà en dus hie de skriuwer it ek sa skriuwe moatten.
Veenbaas makket him hjir ta sprekbuis
fan de oerflakkige lêzer, de luie lêzer, de lêzer dy't mei de minste ynspanning
oan syn gerak komme wol. Veenbaas freget mei dy luie en oerflakkige lêzer dat
de skriuwer sa skriuwt, dat syn ferhaal naadleas oanslút by syn simpele ferletten
op moreel en emoasjoneel mêd. Babbelegûchjes, foarmeksperiminten, dêr is neat
gjin ferlet fan. De lêzer moat op de simpelste manier oan syn gerak holpen wurde.
It ferhaal as in hapkleare brok dy't sa trochslokt wurde kin. De skriuwer as leveransier
fan tafeltjedekjemielen, fiif minuten yn de magnetron en frette mar.
Dizze man, Veenbaas, hat gjin inkeld begryp fan de oandriuw, de ynspiraasje
fan in skriuwer om in boek op te setten. Dat is net it 'ferhaaltsje', it 'barren',
mar dat is de 'oanpak', it 'manierke', de 'fertelwize', de 'eksposysje'. It is
fansels net sa, dat by de skriuwer de ynhâld der net ta docht, mar dy ynhâld kin
earst komme as der in foarm is dêr't dy ynhâld him yn delbêdzje kin. De foarm
is it fangnet dêr't de skriuwer de ynhâld yn fangt.
Veenbaas is gjin literêr kritikus, hy is in ferhaaltsjehifker. Sorry,
mar ik ha gjin nocht mear Ik haw in skoftlang mei amper
ynhâlden argewaasje – dat jou ik grif ta –, mar ek mei it geduldich
útlizzen fan de literêre teory besocht om de ûnsinnichheden yn de skriuwsels fan
Eric Hoekstra, Jabik Veenbaas en Abe de Vries te wjerlizzen. Dat hat neat jûn en it sil neat jaan. Ik konstatearje ta myn ûntheistering dat
ik tsjin deselde plattens fan geast polemisearje as ik fjirtich jier lyn dien
haw yn De skriuwer foar it doarpsbelang. De notaris/petearlieder seit yn dat ferhaal:
‘‘Ik moat sizze ik fiel wol oan wat Turkstra bedoelt, mar myn krityk
is dat hy fierste literêr tinkt. Literatuer is prachtich, dêr wol ik neat fan
sizze, mar wy binne hjir gewoane minsken. Wy hoege it net sa djip te sykjen en
de saak sa prinispjeel te stellen.’’ Dy mentaliteit haw ik my yndertiid fûl tsjin
ferset, mar dat doch ik net noch in kear. Rûntsjemeal mar troch yn jim eigen ûnferstân
of smoar yn ’e kofje en stjer. Ik ha der gjin nocht mear oan. In Abe de Vries skriuwt oer/tsjin my: ‘‘Mar
tink net dat Riemersma him, as men him dêr op ferget, fjouwerkant solidêr ferklearret
mei syn implied author.’’ Wa’t it wurk fan Wayne Booth
lêzen hat, wit dat dit baarlike ûnsin is. Nee, ik lis dat net mear út. In Jabik Veenbaas slacht unferfroren de tekst
fan Josse de Haan syn roman lyk mei syn eigen resepsje fan dy tekst. Neat opstutsen
op kolleezje en letter ek noait wer in boek ynsjoen? Ik ha der gjin nocht mear oan. Ik hâld fan polemyk, mar dan op grûn fan
feitekennis en mei krêft fan arguminten. Brutale domheid beselskippe fan arrogânsje,
dêr wyk ik foar. Farwol, ik sil net in letter wer tsjin jim
skriuwe. |